Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dorosłych dzieci

Obowiązek alimentacyjny w ogólności  wynika z pokrewieństwa pomiędzy uprawnionym a zobowiązanym do alimentacji albo z więzów prawnych, z którym ustawodawca wiąże jego istnienie (np. przysposobienie). Obowiązkiem alimentacyjnym mogą być objęte także osoby, pomiędzy którymi więzi prawnorodzinne ustały, np. w wyniku rozwiązania przysposobienia.

    Przesłanki obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec  dzieci określa art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z nim rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. W tej kwestii bogate orzecznictwo sądowe wskazuje iż, rodzice w zależności od swoich możliwości powinni zapewnić dziecku środki do realizacji  jego potrzeb fizycznych (wyżywienie, ubranie, mieszkanie, środki higieny osobistej, środki lecznicze) ale również środków wychowania i kształcenia wg jego zdolności oraz środki na zapewnienie potrzeb kulturalnych, rozrywki i wypoczynku. Zakres potrzeb definiuje art. 96 § 1 kro, zgodnie z którym rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.

      Zgodnie z art.  135 kro zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego.

      Zatem obowiązek alimentacyjny trwa dopóty, dopóki dziecko nie zdobędzie, stosownie do swoich uzdolnień i możliwości odpowiednich kwalifikacji, czyli do momentu usamodzielnienia się. Uzyskanie pełnoletności nie zmienia sytuacji prawnej dziecka w zakresie uprawnienia do alimentów dopóki pobiera naukę w szkole i uczelni, wykorzystując czas nauki na rzeczywiste zdobywanie kwalifikacji zawodowych. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na to, ze obowiązek alimentacyjny nie ustanie, jeżeli dziecko na wskutek wrodzonego lub nabytego kalectwa albo w związku z niedorozwojem umysłowym nie będzie w stanie utrzymywać się samo.

       Dorosłe dziecko uprawnione do alimentacji powinno czynić starania do usamodzielnienia się. Jeżeli czas nauki wydłuża się ponad przeciętne ramy, studiujący lub uczący się nie czyni należytych postępów  w nauce, ze swej winy powtarza lata nauki w szkole lub uczelni, nie zdaje egzaminów w terminie, nie kończy nauki w szkole lub studiów w okresie przewidzianym harmonogramem nauki, a ze względu na wiek i ogólne przygotowanie do pracy mógłby ja podjąć  –  rodzice przestają być zobowiązani do alimentacji.

Zamiar podwyższenia kwalifikacji zawodowych też nie zawsze będzie podstawą do alimentacji. Istotne znaczenie w tym przypadku będzie mieć okoliczność, czy dotychczasowe przygotowanie zawodowe i nabyte wcześniej kwalifikacje oraz umiejętności pozwalają na samodzielne, regularne zarobkowanie i zaspokojenie własnych potrzeb z otrzymywanego wynagrodzenia. Pełnoletnie dziecko, które nie uczy się i nie pracuje, kilkakrotnie powtarza lata studiów i z tego względu nie dysponuje środkami utrzymania, nie może domagać się alimentacji od rodziców.

W orzecznictwie sądowym ugruntowany jest również pogląd, zgodnie z którym, w razie niewłaściwego postepowania osoby uprawnionej do alimentów, budzącego powszechną dezaprobatę (np. krzywdzenie rodzica poprzez zachowania godzące w jego zdrowie i życie,  inne zachowania polegające na zawinionym popadnięciu w niedostatek, umyślne zachowania prowadzące do wywołania sytuacji prowadzącej do egzekucji komorniczej alimentów w sytuacji gdy alimenty wracają ze względu na ich nieodbieranie, działania godzące w dobre imię i inne dobra osobiste zobowiązanego) możliwym jest zaprzestanie alimentacji ze względu na naruszenie przez osobę uprawnioną zasad współżycia społecznego. Jeżeli dorosłe dziecko, w celu dokuczenia rodzicom, rezygnuje z przysługujących mu świadczeń  stypendialnych, również narusza zasad współżycia społecznego i nie może domagać się alimentacji.

Zawinione zachowania osoby uprawnionej do alimentów zawsze powinny być potępiane w społeczeństwie i należy mieć na względzie, ze osoba doznająca krzywdy nie może w każdym przypadku być zobowiązana do świadczenia na rzecz osoby ją krzywdzącej, tylko dlatego, że łączą je więzi rodzinne lub inne więzy (np. przysposobienie), z którymi ustawa łączy obowiązek alimentacyjny.